19 دی ماه:
سالروز قیام خونین مردم قم علیه رژیم ستم شاهی (1356 ه.ش)
تصویر خبر
حماسه 19 دی؛ واقعه ای سرنوشت ساز و عبرت آموز در تاریخ انقلاب اسلامی ملت ایران

چكیده: ۱۹ دیماه ۱۳۵۶ یكى از روزهاى مهم انقلاب اسلامى و آغازى دوباره بر حركت طوفانى مردم براى براندازى نظام شاهنشاهى بوده است. این روز كه قیام خونین مردم قم و دفاع جانانه‌ى آن‌ها از حریم امام(ره) محسوب مى‌شود، دورانى جدید را در نهضت اسلامى رقم زد كه این دوران جدید فضاى سرنگونى رژیم شاهنشاهى را شكل داد. موجى كه از قم شروع شده بود با حمایت مردم در سایر شهرها به‌خصوص تبریز و تهران و اصفهان و شیراز و مشهد و... به مرور یك فریاد همه‌گیر و یك حركت عمومى شد كه در نهایت ریشه ظلم ستم‌شاهى را كند و نظام مقدس جمهورى اسلامى را پایه نهاد. ۱۹ دى به‌لحاظ یك حادثه‌ى تاریخى روزى مهم است كه باید آن‌را زنده نگه داشت و حقایق آن‌را براى نسل‌هاى امروز و آتى بیان كرد تا ماهیت نظام و نهضت اسلامى بر همگان آشكار باشد. اما ۱۹ دى را نباید صرفاً به یك اتفاق تاریخى در تاریخ معاصر محدود كرد؛ چراکه این واقعه سرنوشت ساز حاوی درسها و پیامهایی برای انقلاب اسلامی است كه اگر آن درس‌ها را در كنار بیان تاریخى حادثه مورد توجه قرار دهیم براى امروز و آینده ما نیز راهگشاو سرنوشت ساز است. 

نگاهى به حادثه‌ى تاریخى ۱۹ دى‌

۱۹ دى به‌لحاظ یك حادثه‌ى تاریخى روزى مهم است كه باید آن‌را زنده نگه داشت و حقایق آن‌را براى نسل‌هاى امروز و آتى بیان كرد تا ماهیت نظام و نهضت اسلامى بر همگان آشكار باشد. به‌لحاظ حادثه‌ى تاریخى این قیام خونین مردم قم در خلاء رخ نداد و حوادثى قبل از آن رخ داده بود كه منجر به قیام خونین مردم قم در روزهاى منتهى به ۱۹ دى گردید. به عبارتى مى‌توان گفت كه حركت مردم قم در مبارزه با رژیم پهلوى همانند بسیارى دیگر از مردم كشور از سال‌هاى ابتدایى دهه ۴۰ یعنى سال‌هاى ۴۱ تا ۴۳ شروع شده بود و قیام ۱۵ خرداد نقطه‌ى عطف مهمى در تاریخ قبل از ۱۹ دى ۵۶ بود. در طول سال‌هاى میان ۴۲ تا ۵۶ مبارزان و انقلابیونى بودند كه هرگز دست از مبارزه بر نداشتند و همواره با مجاهدت و تلاش به‌دنبال تحقق اهداف نهضت امام بودند. اما گستردگى مردمى نهضت همیشه به یك میزان نبود. بر همین اساس است كه ۱۹ دیماه ۱۳۵۶ یكى از روزهاى مهم انقلاب اسلامى و آغازى دوباره بر حركت طوفانى مردم براى براندازى نظام شاهنشاهى بوده است. این روز كه قیام خونین مردم قم و دفاع جانانه‌ى آن‌ها از حریم امام(ره) محسوب مى‌شود، دورانى جدید را در نهضت اسلامى رقم زد كه این دوران جدید فضاى سرنگونى رژیم شاهنشاهى را شكل داد. موجى كه از قم شروع شده بود با حمایت مردم در سایر شهرها به‌خصوص تبریز و تهران و اصفهان و شیراز و مشهد و... به مرور یك فریاد همه‌گیر و یك حركت عمومى شد كه در نهایت ریشه ظلم ستم‌شاهى را كند و نظام مقدس جمهورى اسلامى را پایه نهاد.

به‌لحاظ توالى حوادث شكل‌گیرى قیام ۱۹ دى را باید از ماجراى غم‌انگیز شهادت مظلومانه فرزند امام یعنى حاج سید مصطفى خمینى(ره) دانست.

به‌دنبال این حادثه غم‌انگیز كه امام راحل در جایى دیگر آن‌را از الطاف خفیه‌ى الهى دانسته بودند، مومنان و متدینان در جاهاى مختلف كشور شروع به برگزارى مراسماتى براى بزرگداشت امام و فرزند شهیدش كردند. این مراسمات به گونه‌اى بود كه تا چهلمین روز درگذشت حاج آقا مصطفى در جاهاى مختلف برگزار مى‌شد. مطابق تاریخ قمرى مراسمات چهلمین روز درگذشت حاج آقا مصطفى به مراسمات محرم نزدیك شد. خصوصا كه در روزهاى ابتدایى به‌واسطه سانسورهاى دربار خبر شهادت حاج آقا مصطفى به بسیارى از نقاط ایران با تاخیر رسیده بود و از این جهت بسیارى از مراسمات با تاخیر برگزار مى‌شد.

با آغاز ماه محرم با این‌كه مدتى از چهلم حاج آقا مصطفى نیز گذشته بود اما بسیارى از مردمى كه به‌واسطه دیر مطلع شدن با امام هم دردى نكرده و مراسم ختم برگزار نكرده بود اقدام به بزرگداشت امام و فرزندش در مراسمات دهه‌ى اول محرم كردند و همین امر باعث شد كه رژیم پهلوى احساس كند كه امام در قلب ملت ایران جاى دارد و بسیارى از مردم به او ارادت ویژه قلبى دارند و به همین مناسبت بر آن شدند كه یك طرح تبلیغاتى تخریبى علیه امام تدارك كنند و تهمت‌ها و اهانت‌هایى را به امام راه بیاندازند و با تبلیغات مختلف سعى در تخریب و زشت جلوه دادن چهره امام بنمایند.

این حركت تخریبى در جاهاى مختلف و تریبون‌هاى مختلف دولت شاهنشاهى صورت‌گرفته بود و مى‌گرفت اما بالاخره در ۱۷ دى ماه ۱۳۵۶ مقاله‌اى در روزنامه‌ى اطلاعات منتشر شد كه خلاصه‌اى از مجموعه‌ى اهانت‌ها و تهمت‌هاى دربار پهلوى به امام بود. این مقاله كه به اسم احمد رشیدى مطلق منتشر شده بود در واقع از سوى دربار تهیه شده بود و مصاحبه‌هاى برخى از سران رژیم پهلوى كه بعد از انقلاب در خارج از كشور بیان كرده‌اند نشان مى‌دهد كه در تهیه این مقاله دربار نقش جدى داشته است و حتى این مقاله بین روزنامه و دربار چند بار رفت و برگشت داشته و حتى شخص شاه اصرار داشته است كه این مقاله تندتر شود و اهانت‌هاى آن بیشتر گردد و تهمت‌هایى بیشتر بر آن افزوده شود.

بر همین اساس است كه برخى محققین متذكر شده‌اند: «نویسنده مقاله اهانت‌آمیز «ارتجاع سرخ وسیاه» در روزنامه اطلاعات كه خشم و انزجار عمومى مردم را بر انگیخت «رشیدى مطلق» معرفى شده بود. درباره این نویسنده حرف‌هاى فراوانى به میان آمده است. ولى آنچه از اسناد و مدارك و اعترافات كارگزاران نظام پلید پهلوى بر مى‌آید، این است كه شاه در چاپ آن نقش اساسى داشته است. محافل مطبوعاتى آن‌را به داریوش همایون، وزیر اطلاعات وقت نسبت مى‌دهند. وى در خاطرات خود مى‌گوید: «مقاله از وزارت دربار سرچشمه مى‌گرفت. این مطلب كه شاه روایت اولیه مقاله را نپسندید و گفت باید تندتر بشود، درست است».

پس صورت مسأله تاریخى ۱۹ دى روشن است. رژیم پهلوى از محبوبیت دینى امام كه در ایام محرم آن سال بروز بیشترى یافته احساس خطر مى‌كند و سعى در ایجاد یك جو تبلیغاتى و یك جنگ روانى مبتنى بر تهمت و دروغ به امام دارد. مقاله‌ى رشیدى مطلق یكى از این ابزارها و البته یكى از مهم‌ترین آن‌هاست زیرا شخص شاه در مورد آن پیش از انتشار نظر مى‌دهد و اصرار بر تندتر كردن تهمت‌ها و دروغ‌ها دارد.

در چنین شرایطى است كه مردم قم در واكنش به این مقاله كه در ۱۷ دى منتشر مى‌شود بصیرت نشان مى‌دهند و ابتدا در ۱۸ دى حركت‌هایى اعتراضى را آغاز مى‌كنند و در نهایت به ۱۹ دى مى‌رسد كه هم علما و هم مردم قم به میدان مى‌آیند.

مطابق برخى گزارش‌هاى تاریخى مردم و علما صبح روز هجدهم دى ماه به سمت منزل آیت‌الله گلپایگانى حركت كردند. خیلى زود محوطه درونى و بیرونى منزل ایشان از جمعیت پر شد. آیت اللّه گلپایگانى با چهره‌اى غمگین و افسرده وارد مى‌شوند. پس از این‌كه ایشان آیه استرجاع (انا لله و انا الیه راجعون) را مى‌خواند بغض مردم مى‌تركد وصداى گریه از هر سو بلند مى‌شود.

آیت اللّه گلپایگانى ادامه مى‌دهند: «ما هم از وارد شدن این ضایعه بزرگ بر جامعه روحانیت و بر فقه و اجتهاد خبردار شدیم. این‌ها اشتباه مى‌كنند؛ این‌ها فكر نكنند، ما دیگر سكوت كرده‌ایم و چیزى نخواهیم گفت و دست بر مى‌داریم. این‌ها باید بدانند كه اگر سر نیزه را حتى به زیر گلوى ما بگذارند، ما حرفمان را مى‌زنیم».

سپس راهپیمایان، در مقابل منزل مرحوم علاّمه طباطبایى (قدس سره) تجمع كردند. اما به‌علت كسالت علامه، آیت‌الله محمد یزدى، به نمایندگى از طرف ایشان راجع به شخصیت امام خمینى (قدس سره) و مبارزات آن بزرگوار و محكومیت رژیم پهلوى در اهانت به امام (قدس سره) و روحانیت، سخنانى ایراد كرد. تظاهر كنندگان، آن گاه در مقابل منزل و مدرسه‌ى آیت‌الله مكارم شیرازى تجمع كردند و ایشان طى سخنان فرمودند: «مسأله، مسأله‌ى هتاكى نسبت به آیت‌الله العظمى آقاى خمینى نیست، این در واقع هتاكى به تمام مقدسات و به همه‌ى ماست... طلاب نباید از همدیگر جدا شوند و باید وحدت داشته باشند. اگر بناست زنده بمانیم، همه باید زنده بمانیم و اگر بناست بمیریم، همه باید بمیریم، جدایى بین ما نخواهد بود.»

بعد از آن طلاب به منزل آیت‌الله وحید خراسانى رفتند. ایشان در اجتماع طلاب و تظاهركنندگان، درباره مسأله‌ى آزادى زن و جایگاه آن در اجتماع از نظر اسلام سخنرانى كردند. بازاریان قم با مشاهده حركت حوزه‌ى علمیه به حمایت از آن تصمیم گرفتند كه مغازه‌هاى خود را روز نوزدهم دى باز نكنند. روز نوزدهم دى، بازار تعطیل شد. سازمان اطلاعات و امنیت قم و شهربانى به كمك نیروهاى كمكى كه از تهران وارد شده بودند، در سطح شهر، به‌ویژه در حوالى مدارس علمیه و مرقد حضرت معصومه علیها السلام متمركز شدند. اقشار مختلف مردم و طلاب در مقابل مدرسه‌ى خان و میدان آستانه تجمع كردند و باز راهپیمایى به‌سوى منازل بزرگان حوزه را آغاز نمودند. منزل اول، بیت آیت‌الله میرزاهاشم آملى (قدس سره) بود. وقتى تظاهركنندگان به مقابل منزل ایشان رسیدند، آیت‌الله آملى طى سخنانى به بیان عظمت و شخصیت فوق‌العاده امام (قدس سره) پرداخت و هیأت حاكمه و رژیم پهلوى را مورد نفرت روحانیت و ملت قلمداد كرد. ساواك قم طى گزارشى چنین مى‌نویسد: «ساعت ۳۰:۱۰ صبح، بیش از ۵۰۰۰ نفر از طلبه‌هاى علوم دینى در مسجد اعظم اجتماع كردند و از آن‌جا به منزل چند تن از روحانیون رفتند و از آنان خواستند كه از [امام‌] خمینى دفاع كنند.» نیروهاى رژیم با آرایش ضد شورش، ماشین‌هاى آبپاش و نفربرهاى نظامى در انتظار تجمع بعد از ظهر مردم قم بودند كه مردم قصد راهپیمایى به‌سوى خیابان بیگدلى و منزل آیت‌الله نورى را داشتند. بعد از تجمع مردم، آیت‌الله نورى همدانى طى سخنانى چنین گفت: «هركجا نهضت قابل توجهى به‌وجود آمده، روحانیت راستین اسلام در پیشاپیش آن در حركت بوده و رهبرى نهضت به دست آنان هدایت مى‌شد، روحانیت در حركت جامعه نقش مؤثر و خلاّقى داشته است. مردم مسلمان، با روحانیتِ اصیل هستند. روحانیت اصیل با آیت‌الله العظمى آقاى خمینى و در پشت سر ایشان است و مبارزه‌ى دستگاه طاغوتى با اسلام و رهبرى آیت‌الله خمینى به جایى نخواهد رسید.»

پس از سخنان آیت‌الله نورى، انبوه جمعیت كه به ده هزار نفر مى‌رسید، راهپیمایى را آغاز، و مى‌خواستند از طریق خیابان ساحلى به منازل آیات سلطانى طباطبایى و مشكینى بروند. اولین نشانه‌هاى درگیرى به‌وسیله‌ى مأموران رژیم رخ داد. یكى از آن‌ها شیشه بانك صادرات را شكست و مأمور دیگرى همان شیشه را با پاره آجر نشانه گرفت. همین بهانه كافى بود كه اسلحه‌ها به طرف مردم نشانه‌گیرى شود. با دستور فرمانده نیروهاى امنیتى، تیراندازى شروع شد. با به زمین افتادن تعدادى از مردم، جمعیت در كوچه‌هاى اطراف پناه گرفتند. مردم با هر آنچه كه به دست مى‌آوردند، مقابل مأموران مسلح رژیم ایستادند. جنگ و گریز تا ساعاتى از شب ادامه یافت.

 درس‌هاى ۱۹ دى براى امروز ما

۱۹ دى چنان‌كه ذكر شد از ایام الله انقلاب اسلامى است. اما ۱۹ دى را نباید در یك اتفاق تاریخى در تاریخ معاصر محدود كرد. درس‌هاى ۱۹ دى براى امروز ما نیز باید مورد توجه قرار گیرد. ۱۹ دى چند درس مهم و اصلى داشته است كه اگر آن درس‌ها را در كنار بیان تاریخى حادثه مورد توجه قرار دهیم براى امروز ما نیز راهگشاست.

1. درك نیاز زمانه؛ بصیرت و شناخت دوران‌

اولین درس ۱۹ دى شناخت نیاز لحظه و درك صحیح از نیاز زمانه است. بصیرت داشتن و درك صحیح از آنچه در حال رخ دادن است و سردرگم نشدن و فریب تبلیغات دشمن را نخوردن اولین مسأله مهم و اصلى در ۱۹ دى بوده است. مردم قم با این شناخت بود كه در ۱۹ دى قیامى را پایه گذارى كردند كه در كل كشور شیوع یافت. درك صحیح نیاز لحظه را مى‌توان با عنوان شناخت تكلیف خود و بصیرت از وضعیتى كه در آن قرار داریم نیز بیان كرد.

مردم قم در آن زمان نیاز لحظه و نیاز زمانه‌ى خود را به‌خوبى درك كردند و به همین مناسبت حركتى از سر بصیرت و آگاهى انجام دادند. به همین مناسبت است كه مقام معظم رهبرى نیز در بزرگداشت قیام ۱۹ دى بر این جنبه تأكید مى‌كنند و پس از بیان این‌كه قیام ۱۹ دى از سر بصیرت بود خاطرنشان مى‌كنند: در شرایط كنونى نیز نظام جمهورى اسلامى ایران با جبهه گسترده دشمنان اعم از آمریكا و رژیم صهیونیستى، ایادى و عوامل استكبار و عوامل تكفیرى و داعش مواجه است كه اگر به لوازم سنت الهى یعنى «ایستادگى، بصیرت و عملِ در لحظه نیاز»، عمل كنیم قطعاً همانند پیروزى انقلاب اسلامى مى‌توان بر این جبهه گسترده غلبه كرد.

2. شناخت طرح‌هاى دشمن‌

دومین درس ۱۹ دى براى امروز ما شناخت طرح و برنامه دشمن است. مردم قم در شناخت طراحى تبلیغاتى دشمن براى صدمه به حیثیت و آبروى امام و نقشه‌اى كه دربار سلطنتى براى جنگ روانى علیه امام كشیده بود موفق بودند. مردم قم توانستند طرح و برنامه‌ى دشمن را به‌خوبى بشناسند و با حركت صحیح خود آن‌رابى‌اثر كنند. شناخت طرح تبلیغاتى دشمن و واكنش صحیح به آن درس دوم ۱۹ دى براى امروز ماست.

رهبر معظم انقلاب اسلامى در بیان این بخش از درس‌هاى ۱۹ دى خاطرنشان كرده‌اند: «مسأله‌ى نوزدهم دى، صرفاً یك حادثه‌ى تاریخىِ گذرا نیست. اهمیت این حادثه از آن‌جاست كه بخشى از ملت ایران - كه مردم عزیز قم بودند - حادثه‌اى را پیش از وقوع آن حس كردند. حس بیدارى و هوشیارى این مردم به كمك آن‌ها آمد، تا یك جریان عظیمى را در كشور شروع كنند. قضیه‌ى اهانت به امام بزرگوار در یك روزنامه و به قلم یك مزدور دربار طاغوت، از نظر خیلى از مردم سطحینگر و ظاهربین، آن روز چندان اهمیتى نداشت؛ عمق این قضیه و بخش پنهانى این توطئه را احساس نمى‌كردند؛ درك نمى‌كردند. وقتى یك توطئه‌اى را انسان احساس نكند، طبعاً عكس‌العملى هم در مقابل آن نشان نمى‌دهد. مردم قم، جوانان قم، احساس كردند؛ درك كردند؛ اهمیت حادثه را فهمیدند. این مهم‌ترین بخش از این حادثه‌اى است كه در تاریخ انقلاب ما اتفاق افتاد. اگر شما قمى‌ها آن دركى را كه آن روز پیدا كردید، پیدا نمى‌كردید، به خیابان‌ها نمى‌آمدید، دفاع نمى‌كردید، شهید نمى‌دادید و آن رسوائىِ‌بى‌نظیر را براى دستگاه طاغوت به‌وجود نمى‌آوردید، معلوم نبود جریان مبارزات به این شكلى كه اتفاق افتاد، اتفاق بیفتد و ادامه پیدا كند. نقطه‌ى شروع خیلى مهم است. و نقطه‌ى شروع یك چیز تصادفى نیست، ناشى از فهم‌كردن و درك كردن یك حادثه‌اى است كه بسیارى از ابعاد آن پوشیده است؛ از چشم‌ها پنهان است. این هنر را حادثه‌ى نوزده‌ى دى قم داشت و نشان داد كه این درك صحیح را از قضیه‌اى كه پیش آمده بود، دارد؛ توطئه را مى‌فهمد؛ مى‌داند كه پشت سر این مقاله‌اى كه علیه امام(ره) در روزنامه درج شده است، چه چیزهائى باید اتفاق بیفتد و اتفاق مى‌افتد. چون توطئه را فهمید، وادار به عكس‌العمل شد.»

امروز نیز دشمن براى نظام جمهورى اسلامى و رهبران و آینده‌ى آن طرح تبلیغاتى و برنامه تخریبى دارد. تلاش‌هاى مستمرى در تخریب چهره‌ى انقلاب و ایجاد شبهه علیه آن صورت مى‌گیرد كه درس ۱۹ دى براى امروز ما این است كه این‌ها را بشناسیم و طرح‌هاى دشمن را خنثى كنیم.

3. توكل و امید به آینده‌

سومین درس ۱۹ دى امید به آینده و توكل به خداست. در شرایط خفقان آور سال‌هاى رژیم سركوبگر شاه، خصوصا بعد از سال ۵۴ كه دستگاه سركوب كاملا مسلط جلوه مى‌كرد بسیارى تصور مى‌كردند كه مبارزه به نتیجه‌اى نمى‌رسد و مشت در برابر درفش و تانك اثرى ندارد. اما قیام مردم قم بر اساس امید به آینده و توكل بر خدا و انجام تكیلف براى حصول نتیجه استوار بود. آن قیام لله و با امید به خدا در اوج تاریكى و ظلمت دوران پهلوى بود كه ملت ایران را نجات داد و راه انقلاب و سعادت را به روى مردم گشود.

4. مجاهدت، ایستادگى و خستگى ناپذیرى‌

چهارمین درسى كه مى‌توان از ۱۹دى براى امروزمان گرفت مجاهدت و خستگى ناپذیرى و ایستادگى در میدان است. مردم قم مى‌دانست كه شعار مرگ بر شاه و مقاومت در برابر سرنیزه دژخیمان شاه و دست نشاندگان آمریكا هزینه دارد و باید براى این هدف خون داد و در میدان ماند و استقامت كرد. این استقامت و خون دادن و صبر كردن بود كه پیروزى را نزدیك كرد و فرعونیانى را كه به زور سرنیزه متكى بودند با شكست مواجه نمود و رژیم شاهنشاهى ستمگر و سفاك را سرنگون كرد.

درس‌هاى ۱۹ دى امروز نیز براى ملت ایران در مبارزه‌ى بزرگترى كه علیه استكبار جهانى در پیش دارد مفید و راهگشاست. درك نیاز زمانه؛ بصیرت و شناخت دوران، شناخت طرح‌هاى دشمن، توكل و امید به آینده، مجاهدت، ایستادگى و خستگى ناپذیرى كه درس‌هاى ۱۹ دى بودند هنوز نیز راه پیروزى ملت ایران در مقابل آمریكاى جنایتكار و طرح‌هاى تبلیغاتى و اتهامات و تهمت‌هاى آن‌ها علیه نظام اسلامى است.


جمعه 1398/10/27 - 42 : 22

پرتال استان ها

 

پربازدیدترین اخبار